Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI: Đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số, tạo chuyển biến trong phổ biến pháp luật

Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, chiều 9/8, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội thảo luận tại Hội trường về dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi).

Tại phiên thảo luận, các đại biểu Quốc hội bày tỏ sự nhất trí cao với sự cần thiết sửa đổi Luật, đồng thời tập trung đóng góp sâu sắc vào việc đổi mới tư duy, nâng cao tính thực chất, làm rõ trách nhiệm của các chủ thể và tăng cường ứng dụng công nghệ trên môi trường số.

Đổi mới tư duy, lấy nhu cầu của người dân làm trung tâm

Phát biểu tại hội trường, đại biểu Nguyễn Phi Hùng (Đà Nẵng) nhận định, dự thảo Luật đã thể hiện tư duy đổi mới quan trọng: chuyển từ chủ yếu cung cấp thông tin pháp luật sang kiến tạo môi trường để người dân, tổ chức chủ động tìm hiểu, tự giác tuân thủ pháp luật và từng bước hình thành văn hóa thượng tôn pháp luật. Đại biểu đề xuất quy định rõ nguyên tắc cơ quan nào thực thi chính sách, pháp luật, cung cấp dịch vụ hành chính công thì phải có trách nhiệm phổ biến, giải thích và hướng dẫn pháp luật trực tiếp trong quy trình giải quyết thủ tục hành chính cho người dân. Đồng thời, đại biểu kiến nghị bổ sung vào Điều 27 trách nhiệm của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên trong việc định kỳ chủ trì khảo sát, đánh giá độc lập về mức độ tiếp cận pháp luật và sự hài lòng của người dân tại địa phương.

Đồng quan điểm về việc hướng tới tính thực chất, đại biểu Trần Nhật Minh (Nghệ An) nhấn mạnh, người dân chủ yếu quan tâm đến các quy định thiết thân hằng ngày như đất đai, nhà ở, lao động, bảo hiểm, khiếu nại, tố cáo, thủ tục hành chính... Do đó, đại biểu đề nghị thay đổi tiêu chí đánh giá hiệu quả, thay vì chỉ đánh giá dựa trên chỉ tiêu đầu vào như số cuộc tuyên truyền, số tài liệu phát hành, thì cần chuyển sang đánh giá kết quả đầu ra như mức độ hiểu biết, tỷ lệ tuân thủ và khả năng giải quyết nhu cầu pháp lý của người dân.

Đồng thuận bắt buộc thành lập Hội đồng phối hợp cấp xã

Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm của các đại biểu là đề xuất bắt buộc thành lập Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật ở cấp xã tại Điều 7.

Đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà (Hà Nội) ủng hộ phương án này vì cấp xã là nơi sát dân nhất, nơi diễn ra mọi sinh hoạt, ứng xử hằng ngày. Đại biểu dẫn số liệu thực tế của Bộ Tư pháp cho thấy, dù chưa bắt buộc, tính đến ngày 31/7/2026, cả nước đã có 1.318 trên tổng số 3.321 đơn vị cấp xã chủ động thành lập và duy trì mô hình này, đạt tỷ lệ gần 40% và mang lại hiệu quả rõ rệt. Ngược lại, nơi nào không lập thì công tác này thường bị “khoán trắng” cho công chức tư pháp xã, dẫn đến tuyên truyền nhiều lúc còn mang tính hình thức.

Trước lo ngại về "phình bộ máy", đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà làm rõ, Hội đồng hoạt động hoàn toàn theo chế độ kiêm nhiệm, không phát sinh biên chế mới hay kinh phí chi trả. Chủ tịch UBND cấp xã làm Chủ tịch Hội đồng, các thành viên gồm Trưởng Công an, Chỉ huy trưởng Quân sự, công chức Tư pháp - Hộ tịch và Ủy viên Mặt trận Tổ quốc xã.

Đại biểu Phan Thị Mỹ Dung (Tây Ninh) đồng tình rằng việc thành lập Hội đồng phối hợp cấp xã giúp tạo ra cơ chế tổ chức hỗ trợ, giảm tải áp lực công việc tư pháp vốn rất nặng nề ở cơ sở (do chỉ có từ một đến hai công chức phụ trách nhiều mảng việc), đồng thời huy động sức mạnh của cả hệ thống chính trị cùng phối hợp thực hiện.

Đại biểu Hoàng Thị Thu Trang (Nghệ An) ủng hộ việc luật hóa bắt buộc thành lập Hội đồng cấp xã trên toàn quốc. Đồng thời, đại biểu đề xuất dự thảo cần quy định cụ thể cơ chế bảo đảm kinh phí từ ngân sách nhà nước bằng một điều riêng biệt, trong đó ngân sách Trung ương bảo đảm các nhiệm vụ do Trung ương chủ trì và có cơ chế hỗ trợ có mục tiêu cho các địa bàn đặc biệt khó khăn, biên giới, vùng sâu, vùng xa.

Siết trách nhiệm của các nền tảng số, ứng dụng AI trên không gian mạng

Trong bối cảnh bùng nổ thông tin trực tuyến, việc siết chặt quản lý thông tin pháp luật trên mạng xã hội được nhiều đại biểu nhấn mạnh.

Đại biểu Nguyễn Trung Kiên (Đồng Nai) đề nghị bổ sung điều khoản riêng quy định trách nhiệm xã hội tương ứng của các nền tảng mạng xã hội, nhà mạng viễn thông và ứng dụng AI đang hoạt động tại Việt Nam. Đại biểu đề xuất có thể yêu cầu các nền tảng hiển thị cảnh báo pháp luật khi người dùng mở ứng dụng, tương tự như việc cảnh báo phòng, chống cháy nổ hay cuộc gọi lừa đảo. Đối với các nền tảng AI, đại biểu đề nghị khi cung cấp thông tin pháp luật bắt buộc phải dẫn nguồn chính thống, trường hợp chưa kiểm chứng thì phải cảnh báo rõ ràng.

Đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc (Thành phố Hồ Chí Minh) ủng hộ quy định nghiêm cấm việc dùng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo để tạo lập, phát tán tài liệu giả mạo hoặc làm sai lệch nội dung pháp luật, chính sách. Đại biểu nhấn mạnh cơ quan sử dụng AI phải chịu trách nhiệm về tính chính xác của thông tin do hệ thống cung cấp, đồng thời AI phải có cơ chế kiểm chứng, giám sát, cảnh báo và đính chính thông tin.

Đại biểu Nguyễn Văn Huy (Hưng Yên) đề nghị bổ sung hành vi bị nghiêm cấm đối với việc cố ý cung cấp, trích dẫn, cắt xén hoặc sử dụng thông tin pháp luật không đầy đủ, tách rời bối cảnh nhằm làm sai lệch nội dung, ý nghĩa của quy định pháp luật để dẫn dắt dư luận, gây hiểu nhầm trong xã hội.

Trong khi đó, đại biểu Vương Thị Hương (Tuyên Quang) góp ý chi tiết về mặt kỹ thuật lập pháp, đề nghị bổ sung quyền được tiếp cận, thụ hưởng hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật của người nước ngoài cư trú tại Việt Nam đối với những nội dung liên quan trực tiếp đến quyền và nghĩa vụ của họ. Đại biểu cũng đề nghị làm rõ trách nhiệm của các tổ chức cung cấp dịch vụ pháp lý theo hướng khuyến khích, tránh biến trách nhiệm xã hội thành nghĩa vụ cung cấp dịch vụ miễn phí. Đối với cơ quan báo chí, đại biểu kiến nghị quy định việc bố trí vị trí, thời lượng phù hợp tôn chỉ mục đích và nhiệm vụ được giao, đặt hàng, đồng thời làm rõ trách nhiệm kiểm chứng, kịp thời phản bác thông tin xuyên tạc dựa trên nguồn chính thức.

Đại biểu Bùi Văn Dũng (Thanh Hóa) đề xuất bổ sung trách nhiệm của cơ quan, người có thẩm quyền về chất lượng và kết quả giải đáp pháp luật, theo đó nội dung giải đáp phải chính xác, thống nhất, nêu rõ căn cứ pháp lý, được lưu trữ và có thể truy xuất. Đồng thời, đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc tương tác hai chiều trong truyền thông chính sách, yêu cầu cơ quan chủ trì soạn thảo phải công khai báo cáo phản hồi truyền thông chính sách đối với các chính sách tác động lớn đến xã hội.

Hoàn thiện chính sách cho các đối tượng đặc thù và huy động nguồn lực cơ sở

Thảo luận về các nhóm đối tượng đặc thù quy định tại Điều 16, đại biểu Phan Thị Mỹ Dung (Tây Ninh) tán thành việc xác định người lao động trong khu công nghiệp, khu chế xuất và người lao động có mức lương tối thiểu vùng là đối tượng đặc thù. Tuy nhiên, để chính sách có hiệu lực thực tế, đại biểu đề xuất quy định chặt chẽ hơn trách nhiệm pháp lý trực tiếp của người sử dụng lao động trong việc tổ chức, bảo đảm thời gian và điều kiện để người lao động của mình được tiếp cận pháp luật.

Ngược lại, đại biểu Hoàng Quốc Khánh (Lai Châu) đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo rà soát, thu gọn và chuẩn hóa Điều 16 nhằm thu hẹp nhóm đối tượng đặc thù. Đại biểu phân tích, nếu xác định quá rộng (chiếm đến 25-30% dân số cả nước), chính sách đặc thù dễ bị đại trà hóa, gây phân tán nguồn lực của Nhà nước và trùng lặp với các luật chuyên ngành khác.

Đại biểu Trần Thị Hồng An (Quảng Ngãi) đề xuất bổ sung nhóm "Người Việt Nam ở nước ngoài" là đối tượng đặc thù được hỗ trợ, có cơ chế phổ biến pháp luật riêng biệt. Để hỗ trợ kiều bào từ xa, đại biểu kiến nghị xây dựng Cổng thông tin pháp lý quốc gia số hóa, sử dụng định dạng trực quan như thông tin đồ họa (infographic), video ngắn, trợ lý ảo trí tuệ nhân tạo có tương tác đa chiều.

Về lực lượng triển khai ở cơ sở, đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Lạng Sơn) đề xuất thiết lập cơ chế linh hoạt bồi dưỡng, hỗ trợ nhằm huy động đội ngũ bám địa bàn như Bộ đội Biên phòng và lực lượng Công an xã tham gia làm tuyên truyền viên pháp luật tại vùng biên giới. Đây là lực lượng sẵn có, am hiểu địa bàn, phong tục tập quán và có uy tín cao đối với người dân.

Đồng tình với việc phát huy nguồn lực cơ sở, đại biểu Tráng A Dương (Lào Cai) kiến nghị bổ sung đối tượng “người biết tiếng dân tộc thiểu số” vào nhóm tuyên truyền viên pháp luật nhằm giúp chuyển tải chính sách gần gũi, phù hợp với đặc điểm ngôn ngữ của đồng bào vùng cao.

Kết thúc phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng đã phát biểu giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu Quốc hội quan tâm đóng góp ý kiến để tiếp tục hoàn thiện dự thảo luật./.