Đạo văn, giả mạo dữ liệu nghiên cứu có thể bị cấm tham gia nhiệm vụ khoa học vô thời hạn

Trên cơ sở các quy định tại Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Nghị định số 262/2025/NĐ-CP và tham khảo kinh nghiệm quốc tế (của châu Âu, một số quốc gia OECD: Đức, Pháp, Thụy Sỹ, Thụy Điển, Hà Lan, Australia, New Zealand và Trung Quốc, Singapore), kinh nghiệm thực tiễn trong nước, ý kiến góp ý của các bộ, cơ quan, chuyên gia, Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành Hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ (sau đây viết tắt là liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp).

Hướng dẫn là tài liệu khung, bao gồm các nội dung cơ bản có tính chất định hướng để các cơ quan tài trợ nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, tổ chức khoa học và công nghệ ban hành hoặc hoàn thiện quy tắc về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của mình để triển khai thực hiện. 

Qua đó, góp phần bảo vệ giá trị tri thức, chất lượng nghiên cứu, xây dựng văn hóa liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp, trách nhiệm xã hội và tính bền vững trong nghiên cứu. Đồng thời, phòng ngừa vi phạm về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp.

Hành vi vi phạm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp có nhiều mức độ khác nhau và có thể do lỗi vô ý hoặc lỗi cố ý của người vi phạm.

Cụ thể, Điều 3 của Hướng dẫn quy định hàng loạt hành vi bị xem là vi phạm liêm chính khoa học và  đạo đức nghề nghiệp. Trong đó bao gồm: ngụy tạo dữ liệu, kết quả nghiên cứu; giả mạo dữ liệu; đạo văn dưới mọi hình thức; ghi tên tác giả không đúng thực tế hoặc loại bỏ tác giả có đóng góp thực sự; cản trở hoặc can thiệp vào quá trình phản biện, xét duyệt công bố khoa học.

Không chỉ dừng lại ở các vi phạm liên quan trực tiếp đến dữ liệu và công bố khoa học, hướng dẫn còn liệt kê nhiều hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp như che giấu rủi ro gây hậu quả nghiêm trọng; truyền bá thông tin sai sự thật; tiết lộ dữ liệu nhạy cảm; sử dụng kinh phí, thiết bị nghiên cứu cho mục đích cá nhân; không công khai xung đột lợi ích; thực hiện nghiên cứu xâm phạm nhân phẩm, quyền riêng tư của cá nhân hoặc cộng đồng.

Đặc biệt, hành vi ngụy tạo dữ liệu, đạo văn, che giấu xung đột lợi ích hoặc làm sai lệch bản chất nghiên cứu là những hành vi vi phạm nghiêm trọng liêm chính khoa học. Do vậy, cơ quan tài trợ, tổ chức khoa học và công nghệ có thể căn cứ vào vi phạm do vô ý hay cố ý, tính chất, mức độ, hậu quả của vi phạm để quy định biện pháp xử lý phù hợp.

Ví dụ: Nhắc nhở, phê bình; cảnh cáo bằng văn bản; yêu cầu cải chính, xin lỗi công khai; dừng giao chủ trì hoặc tham gia nhiệm vụ khoa học và công nghệ đang thực hiện; không cho phép chủ trì hoặc tham gia thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ vô thời hạn hoặc trong thời gian nhất định; yêu cầu rút bài báo/ấn phẩm khoa học có liên quan đến hành vi vi phạm; yêu cầu hoàn trả kinh phí đã nhận khi bài báo/ấn phẩm bị rút hoặc bị kết luận vi phạm; thu hồi kinh phí và các danh hiệu, khen thưởng liên quan đến kết quả vi phạm; sửa đổi, hủy bỏ kết quả đánh giá nhiệm vụ khoa học và công nghệ.

Một trong những điểm mới đáng chú ý của hướng dẫn là đưa ra nguyên tắc về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp khi sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI).

Điều 16 quy định rõ: Không sử dụng trí tuệ nhân tạo tạo dữ liệu giả, ảnh giả hoặc tài liệu tham khảo không có thật. Không sử dụng tài liệu do trí tuệ nhân tạo tạo ra chưa kiểm chứng làm tài liệu tham khảo.

Cung cấp đầy đủ tên công cụ, phiên bản, phạm vi sử dụng trí tuệ nhân tạo được sử dụng trong quá trình nghiên cứu khoa học; ghi rõ các nội dung nghiên cứu được hoàn toàn tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo. Không đưa dữ liệu mật/chưa công bố lên nền tảng trí tuệ nhân tạo trái quy định pháp luật. 

Trí tuệ nhân tạo chỉ được coi là công cụ hỗ trợ và người sử dụng phải chịu trách nhiệm cuối cùng về các nội dung, sản phẩm, tài liệu do trí tuệ nhân tạo tạo ra. 

Một điểm đáng chú ý khác là việc cập nhật thông tin vi phạm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp. Cơ quan có thẩm quyền sau khi ban hành kết luận về hành vi vi phạm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp, có trách nhiệm cập nhật thông tin lên Nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia. 

Thu Giang - Báo Điện tử Chính phủ