Hoàn thiện pháp luật để nâng cao hiệu quả xử lý tội phạm mới trên không gian mạng

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, ông Hồ Quang Huy, Cục trưởng Cục Kiểm tra văn bản và Tổ chức thi hành pháp luật, Bộ Tư pháp cho biết, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ đã đặt ra nhiều thách thức mới, nhất là sự xuất hiện và gia tăng của các loại tội phạm công nghệ cao, tội phạm mạng và nhiều dạng tội phạm mới phát sinh trên môi trường số.

Theo ông Hồ Quang Huy, Việt Nam đang ở giai đoạn chuyển tiếp mạnh mẽ của quá trình chuyển đổi số. Người dân đã nhanh chóng thích nghi với các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt, từ quét mã QR, ví điện tử đến các dịch vụ ngân hàng số. Cùng với những kết quả tích cực, điều này vô tình tạo ra một “mảnh đất màu mỡ” cho các loại tội phạm mới nảy sinh và phát triển từ nước ngoài cũng như nội sinh trong nước. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tăng cường hiệu quả đấu tranh, phòng ngừa, phát hiện, nghiên cứu, phát hiện, đề xuất xử lý các loại tội phạm mới phát sinh trên không gian mạng được đặt ra với Việt Nam trong thời gian tới.

Cục trưởng Hồ Quang Huy đề nghị các đại biểu tập trung làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về tội phạm mới trên không gian mạng và xử lý tội phạm mới trên không gian mạng; đánh giá toàn diện thực trạng pháp luật Việt Nam về xử lý tội phạm mới trên không gian mạng; nghiên cứu, so sánh kinh nghiệm quốc tế và pháp luật của một số quốc gia về xử lý tội phạm mới trên không gian mạng; đánh giá thực tiễn phát hiện, điều tra, khởi tố, truy tố, xét xử các loại tội phạm mới trên không gian mạng ở Việt Nam.

Tại Hội thảo, TS Nguyễn Quý Khuyến, Trưởng Bộ môn Pháp luật tố tụng hình sự và thi hành án, Khoa Pháp luật Hhnh sự và kiểm sát hình sự, Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội cho biết, tội phạm mới trên không gian mạng là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do cá nhân hoặc tổ chức thực hiện trên không gian mạng bằng việc sử dụng công nghệ thông tin hoặc phương tiện điện tử.

Theo TS Nguyễn Quý Khuyến, tội phạm mới trên không gian mạng có một số đặc điểm như: Được người phạm tội thực hiện bởi công cụ, phương tiện là không gian mạng, công nghệ thông tin hoặc phương tiện điện tử; hành vi khách quan của tội phạm mới trên môi trường không gian mạng rất đa dạng, phức tạp với những thủ đoạn tinh vi, thường xuyên thay đổi theo sự phát triển và ứng dụng của khoa học kỹ thuật, công nghệ thông tin trong đời sống xã hội; hậu quả thường rất nghiêm trọng nhưng lại dễ che giấu, khó phát hiện ra. Đặc biệt, tội phạm mới trên không gian mạng được thực hiện mà không bị giới hạn về không gian địa lý, lãnh thổ quốc gia và thời gian; chủ thể thực hiện thường là người có kiến thức về công nghệ thông tin và liên quan đến nước ngoài; được thực hiện với lỗi cố ý.

Còn theo ThS Nguyễn Thị Tố Nga, Trưởng phòng Pháp luật Hình sự, Cục Pháp luật hình sự - hành chính và Quản lý xử lý vi phạm hành chính (Bộ Tư pháp), tội phạm mới có thể hiểu là tội phạm phi truyền thống bao gồm tội phạm chưa được hình sự hóa tại pháp luật của quốc gia và các tội phạm đã được dự liệu trong luật hình sự nhưng phát sinh thêm điểm mới trên cơ sở tội danh đã được ghi nhận về dấu hiệu, công cụ, phương thức, chủ thể, thủ đoạn, tình tiết, động cơ, mục đích, đối tượng, tính chất nguy hiểm, mức độ hậu quả gây ra, không gian và thời gian thực hiện hoặc các yếu tố khác.

Từ thực trạng pháp luật Việt Nam về việc xử lý tội phạm mới trên không gian mạng, ThS Nguyễn Thị Tố Nga đề xuất hoàn thiện một số quy định pháp luật về việc xử lý tội phạm này, cụ thể, đối với Bộ luật Hình sự, nghiên cứu bổ sung các tội danh mới (gián điệp mạng; tấn công, phá hoại hệ thống thông tin quan trọng về an ninh quốc gia và hạ tầng số trọng yếu; chiến tranh mạng; khủng bố mạng; dụ dỗ hoặc tiếp cận hoặc gạ gẫm tình dục trẻ em trên không gian mạng; vi phạm về tiền ảo, tài sản ảo hoặc tài sản mã hóa…); mở rộng và cụ thể hóa thẩm quyền tài phán dựa trên khái niệm lãnh thổ, không gian số, không gian mạng tại Điều 5 và Điều 6; mở rộng phạm vi các tội phạm công nghệ cao mà người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự với vai trò tổ chức thực hiện tại khoản 2 Điều 12.

Mặt khác, bổ sung quy định “tổ chức tội phạm”; mở rộng phạm vi các tội danh mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự sang nhóm tội phạm trong lĩnh vực công tại Điều 76; bổ sung quy định về phân hóa và loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người thực hiện hành vi phạm tội phạm mạng nhưng đồng thời là nạn nhân bị cưỡng bức, mua bán người hoặc lừa tuyển dụng xuyên biên giới…

Tại Hội thảo, các đại biểu cho rằng cần hoàn thiện chính sách, pháp luật hình sự đối với các hành vi phạm tội mới trên không gian mạng. Trong đó, nghiên cứu bổ sung các quy định chuyên biệt đối với hành vi tạo lập, phát tán hoặc sử dụng công nghệ giả mạo kỹ thuật số nhằm thực hiện hành vi phạm tội hoặc tạo điều kiện cho việc thực hiện tội phạm. Bên cạnh đó, cần nghiên cứu bổ sung các tình tiết định khung tăng nặng đối với các hành vi lợi dụng không gian mạng để phạm tội trên quy mô lớn, khai thác dữ liệu cá nhân của số lượng lớn người dân hoặc cố ý nhắm đến các nhóm dễ bị tổn thương như người cao tuổi, trẻ em, học sinh, sinh viên và người khuyết tật. Hoàn thiện cơ sở pháp lý đối với tài sản số, tiền mã hóa và hoạt động thu hồi tài sản; hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự đối với chứng cứ điện tử; hoàn thiện cơ chế xác định thẩm quyền xét xử đối với tội phạm mạng xuyên quốc gia; xây dựng hệ thống án lệ và nâng cao năng lực số của cán bộ tư pháp.