Từ giảng đường đến nhà máy: Lời giải nhân lực cho ngành bán dẫn

Theo kết luận của Ban Chỉ đạo quốc gia về phát triển ngành công nghiệp bán dẫn tại Phiên họp thứ nhất năm 2026, trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành động lực tăng trưởng, công nghiệp bán dẫn ngày càng giữ vai trò chiến lược trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Việt Nam đã từng bước hiện diện trong hầu hết các công đoạn của chuỗi giá trị bán dẫn, với hơn 50 doanh nghiệp thiết kế chip, khoảng 7.000 kỹ sư, cùng nhiều dự án lớn về đóng gói, kiểm thử. Tổng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) trong lĩnh vực này đạt trên 14,2 tỷ USD với 241 dự án. Về đào tạo, hơn 166 trường đại học đang tham gia giảng dạy các ngành kỹ thuật liên quan, mỗi năm thu hút khoảng 134.000 sinh viên đầu vào.

Tuy nhiên, đằng sau những con số tích cực đó, bài toán nhân lực vẫn đặt ra nhiều thách thức, đặc biệt khi cấu trúc nhu cầu của ngành có những đặc thù riêng.

KỸ THUẬT VIÊN CHIẾM 2/3 NHÂN SỰ NGÀNH BÁN DẪN

Theo ThS. Nguyễn Thị Bích Thủy, Giám đốc Trung tâm đào tạo Viện công nghệ cao Đông Nam Á (AIAT), ngành công nghiệp bán dẫn là một ngành yêu cầu đào tạo liên tục, đào tạo lại và nâng cấp kỹ năng không ngừng trong suốt vòng đời nghề nghiệp.

“Đây là ngành khoa học của khoa học, đòi hỏi sự đầu tư dài hạn, nhân lực tài năng ngành này cần đầu tư từ 4 đến 10 năm, từ một kỹ sư trở thành nhà sáng chế cần được nuôi dưỡng bởi sự tò mò, đam mê và luôn khám phá và chinh phục. Đằng sau những con chip nhỏ bé là những quy trình sản xuất vô cùng phức tạp. Từ nguyên liệu thô ban đầu để tạo ra các tấm wafer, ngành bán dẫn phải trải qua hàng trăm công đoạn trước khi bước vào giai đoạn chế tạo. Toàn bộ quy trình có thể bao gồm tới khoảng 30.000 bước sản xuất – một con số cho thấy quy mô và độ tinh vi của ngành”, bà Thủy cho biết.

Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết cho hệ thống giáo dục: phải chuyển từ mô hình đào tạo truyền thống sang mô hình tích hợp, linh hoạt và gắn với nhu cầu thực tiễn của ngành. Bởi lẽ, bản thân ngành bán dẫn là một lĩnh vực liên ngành, kết hợp giữa điện tử, công nghệ thông tin, cơ khí, cơ điện tử, khoa học máy tính, vật lý, hóa học, vật liệu, khoa học môi trường, công nghệ môi trường…

CƠ HỘI “CỬA SỔ VÀNG” VÀ BÀI TOÁN ĐỊNH VỊ VIỆT NAM

Giai đoạn 10 năm tới được xem là “cửa sổ vàng” để Việt Nam tận dụng lợi thế dân số trẻ. Để khai thác hiệu quả, hệ thống giáo dục cần đổi mới mạnh mẽ, đặc biệt là phát triển các chương trình đào tạo ngắn hạn, linh hoạt. Các khóa học có thể được thiết kế theo hướng kết hợp giữa trực tuyến và trực tiếp, cho phép người học tích lũy tín chỉ theo từng giai đoạn. Sinh viên tốt nghiệp cao đẳng có thể tiếp tục học lên đại học thông qua các học phần bổ sung mà không cần gián đoạn công việc trong thời gian dài.

Giáo sư Augustine Hà Tôn Vinh, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Tổ hợp Giáo dục, đào tạo và tư vấn quản lý Stellar Management, ngành công nghiệp bán dẫn cũng giống như ngành sản xuất chế tạo, đòi hỏi kinh nghiệm thực chiến (hands-on experience). Người học phải được tận tay chạm vào máy móc, phải nhìn thấy và thao tác trực tiếp.

“Ví dụ, một chiếc máy khắc quang học có tới hàng chục nghìn linh kiện phức tạp, nếu chỉ nghe nói lý thuyết thì không ai có thể hiểu được nó hoạt động ra sao. Phải có người am hiểu tận tình chỉ dạy, không chỉ một lần mà phải nhiều lần thì người học mới nắm bắt được. Nếu chỉ ngồi trong tháp ngà học thuật, không bao giờ bước chân vào nhà máy hay tham gia trực tiếp vào nền sản xuất, thì sẽ không bao giờ hiểu được thực tế ngành công nghiệp đang vận hành ra sao”, Giáo sư Augustine Hà Tôn Vinh cho hay.